ბლის ფასი და მისი ფას-წარმოება საქართველოში (თბილისი, ვაჟა-ფშაველას გამზ. მაგალითზე)

ეს თემა საკმაოდ რთულია და ამავდროულად, შესაძლოა, ფართო აუდიტორიისთვის ყველაზე საინტერესო იყოს. რამდენი ადამიანი სვამს კითხვას, რატომ იხდის ამხელა თანხას ამა თუ იმ პროდუქტში. რა იწვევს ასეთ ფასებს და რატომ ხდება მისი გაღარიბება წლიდან წლამდე?

ამ სტატიაში მინდა სწორედ ამ თემას შევეხო. მომზადებისა და ფიქრის პროცესში, რა თქმა უნდა, დიდი არჩევანი მქონდა. რამდენი პროდუქტია და რამდენი დასახელება, მაგრამ ბევრი ფიქრის შემდეგ გამოვარჩიე ბალი. რატომ ბალი? რამდენიმე მიზეზის გამო:

·      ბალი ამ დროს განსაკუთრებული მოთხოვნის პროდუქტია;

·      მისი წარმოება საქართველოში მიმდინარეობს;

·      მისი დისტრიბუცია სწრაფ რეალიზაციას საჭიროებს, რადგან შედარებით მალფუჭებადი პროდუქტია;

·      მისი ფასები ამინდისა და მოკლე პერიოდების მიხედვით მერყეობს, მაგრამ სეზონის განმავლობაში მოთხოვნა სტაბილურად მაღალია;

·      ფასის გათვალისწინებით, შესაძლოა ფუფუნების საგნადაც ჩაითვალოს.

სასურველია განვმარტოთ ის ტერმინები, რომლებსაც შევეხებით, განსაკუთრებით კი ის ტერმინი, რომელიც დღეს საქართველოში ყველაზე ფართოდ გამოიყენება:

ეკონომიკა:  1. მატერიალური და ადამიანური რესურსების ორგანიზებულად მართვა დოვლათის წარმოების პროცესში; 2. დოვლათის წარმოებასთან, განაწილებასთან და მოხმარებასთან დაკავშირებული სოციალური დაწესებულებებისა და ინსტიტუტების სისტემა; 3. მეცნიერება, რომელიც შეისწავლის საზოგადოებაში მწირი რესურსებისათვის კონკურენციის, მათი წარმოების, გაცვლის, განაწილებისა და მოხმარების პროცესებს.

ფასი: 

ვერსია 1: ფუნდამენტური ეკონომიკური კატეგორია. გულისხმობს ფულის რაოდენობას, რისთვისაცგამყიდველი თანახმაა გაყიდოს, ხოლო მყიდველი მზადაა, იყიდოს პროდუქტის ერთეული. პროდუქტის განსაზღვრული ფასი მის ღირებულებას შეადგენს.

ვერსია 2: ფასი არის ის ოდენობა, რომელსაც მყიდველი უხდის გამყიდველს საქონლის ან მომსახურების სანაცვლოდ. ის გამოხატავს საქონლის ან მომსახურების ღირებულებას ფულადიერთეულებით და წარმოადგენს გაცვლის საშუალებას.მარტივად რომ ვთქვათ, ფასი არის ის თანხა, რასაც იხდით რაღაცის შესაძენად.

ინფლაცია:

მარტივად რომ ვთქვათ, ფასი არის თანხა, რომელსაც იხდით რაღაცის შესაძენად.

ფასის განსაზღვრა შესაძლებელია მრავალი ფაქტორით, მათ შორის:

•           წარმოების ხარჯები: ნედლეულის, შრომის, ტრანსპორტირების და სხვა დანახარჯები, რომლებიც დაკავშირებულია საქონლის ან მომსახურების შექმნასთან.

•           მიწოდება და მოთხოვნა: თუ პროდუქტზე დიდი მოთხოვნაა და მიწოდება შეზღუდულია, ფასი, სავარაუდოდ, მაღალი იქნება. პირიქით, თუ მიწოდება ჭარბობს მოთხოვნას, ფასი შეიძლება დაეცეს.

•           კონკურენცია: ბაზარზე არსებული კონკურენტების ფასები გავლენას ახდენს მოცემული პროდუქტის ფასზე.

•           ბაზრის პოზიციონირება: კომპანიის სტრატეგია, თუ როგორ სურს მისი პროდუქტის აღქმა ბაზარზე (მაღალი ხარისხის/პრემიუმ პროდუქტი თუ დაბალფასიანი ალტერნატივა).

•           მარკეტინგული სტრატეგია: ფასდაკლებები, აქციები და სხვა მარკეტინგული ინიციატივები.

•           სამთავრობო რეგულაციები და გადასახადები: ზოგიერთი პროდუქტის ფასი შეიძლება რეგულირდებოდეს სახელმწიფოს მიერ ან მოიცავდეს დამატებით გადასახადებს.

ახლა სასურველია მკითხველისთვის განვმარტო, რატომ ვიღებ ვაჟა-ფშაველას გამზირს როგორც ჩემი კვლევის გეოგრაფიულ ზონას:

1.    ვაჟა-ფშაველას გამზირი წარმოადგენს ვაკე-საბურთალოს რაიონს, ერთ-ერთ ყველაზე შემოსავლიან რაიონს თბილისში. 

2.   გამზირი წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე გრძელ ქუჩას თბილისში, მისი სიგრძე 4 კილომეტრია დაახლოებით;

3.         გეოგრაფიული სახელწოდების ცვლილება შეიძლება აღქმული ყოფილიყო, როგორც ფასის წარმოქმნის საფუძველი და მნიშვნელოვანი იყო ფასების მოკვლევა გაგვეკეთებინა ერთი დასახელების/სახელწოდების ქვეშ; პრინციპი, ერთი ქალაქი, ერთი უბანი, ერთი ქუჩა

4.         ერთი ქუჩის გარშემო ფასების მოკვლევა, უფრო ნათელს გახდიდა რამდენად მძიმე მდგომარეობაშია სახელმწიფო მარეგულირებელი და რამდენად მოქნილი და წარმატებულია გამყიდველი, რამდენად მანიპულაციურია ეს უკანასკნელი. 

5.         ვაჟა-ფშაველაზე საკვლევ წერტილებად აღებულ იქნა შემდეგი წერტილები:

მთავარი:

ბალზე არსებული ფასები

ლოგიკურია რამდენიმე შეკითხვა:

1.         მოდის თუ არა ესპროდუქცია ყველასთან ერთი წერტილიდან?

2.         ხარისხში იყო თუ არა რაიმე სხვაობა?

პასუხები არის შემდეგი: 

1.         აღნიშნული ლოკაციებიდან ყველა მარაგდება ერთი წერტილიდან ე.წ „დეზერტირების ბაზრიდან“, შესაბამისად ყველაფერი ნათელი და მარტივია ამ კუთხით;

2.         ხარისხი: ყველა წერტილში ბალი იყო გოგრა ბალის სახელწოდებით ცნობილი, იყოგადარჩეული და ასე

ვთქვათ ერთი დაკვირვებით არ ეტყობოდა არაფერი დაზიანების ან სხვა დეფექტის  მაგვარი.

ლოგიკურია რამდენიმე კითხვა 

რამდენს ვაწარმოებთ?

სამწუხაროა, რომ აქ არ გვეძლევა დეტალური ინფორმაციის წარმოდგენის შესაძლებლობა, ვინაიდან სტატისტიკის დეპარტამენტი, აწარმოებს სტატისტიკა მრავალწლიანი კულტურების მიმართულებით, შესაბამისად ბალი და ალუბალიც ამ მონაცემებში  გაერთიანებულია.

გრაფიკი #1

ძალიან საინტერესო სურათს იძლევა, რეგიონების მიხედვით წარმოების ანალიზი. სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მიხედვით ყველაზე დიდ მწარმოებელს შიდა ქართლის რეგიონი წარმოადგენს, რომელიც თბილისთან ყველაზე ახლოს მდებარეობს. აღნიშნული სურათი ნათლად აჩვენებს, რომ ლოკალურ იმპორტიორებს არ უწევთ შორ მანძილებიდან მისი ტრანსპორტირება და ეს მიგვანიშნებს, რომ დამატებითი დანახარჯები ვერ იქნება დიდი, კერძოდ იგულისხმება: საწვავი და ავტომობილის ხარჯი და სხვა.

გრაფიკი #2

რა ღირს ადგილზე, ფერმერთან?

ეს კითხვა, ხომ ყველაზე აქტიური კითხვაა. სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის დამსახურებით ამ კითხვაზე პასუხის გაცემა არის შესაძლებელი.

გრაფიკი #3

როგორია ბლის იმპორტ ექსპორტის სტატისტიკა?

იმპორტის სტატისტიკის ანალიზის დროს რთულია, პირველ რიგში გვხვდება იმპორტის მოცულობები ფულად ერთეულებში:

გრაფიკი #4⁴

      რა იკვეთება ამ მცირე ანალიზიდან, რა დასკვნების გამოტანა არის შესაძლებელი

პირველი და ყველაზე სამწუხარო აშკარაა, რომ ფასის გადანაწილება და სამართლიანობა აშკარად დარღვეულია. მწარმოებლები და იმპორტიორები როგორც წესი უძლურები არიან გაყიდვების ქსელის წინააღმდეგ ბრძოლაში ან რაიმე პირობების დაყენებაში. ეს უკანასკნელი დამკვიდრებული ეკონომიკური პრაქტიკაა. გასაყიდ ფასში ბლის წარმოების და მოყვანის ხარჯი მხოლოდ 9%-ია.

რამდენად სამართლიანია და სწორია ეს ყველაფერი მე თქვენი მსჯელობისთვის მომინდია. ვფიქრობ საჭიროა მოხდეს სამართლიანი გადანაწილება და ფერმერის დაცვა. სხვა შემთხვევაში ასე თუ გაგრძელდა არ იარსებებს ინტერესი მისი წარმოების. სოფლის მურნეობის პროდუქტებში დივერსიფიცირებული წარმოება ყოველთვის დიდი პრობლემას წარმოადგენდა. ამ სექტორში დასაქმებული ხალხი ერთდროულად იწყებს ერთი დასახელების პროდუქტის მასიურ წარმოებას მისი პოპულარობიდან გამომდინარე, რაც ბუნებრივია შემდეგში უკვე ამ პროდუქციაზე ფასის კლებას იწვევს და იმედგაცრუებას.

რთულია არ გაღიზიანდე იმ ფაქტით, რომ ფერმერი ყიდის მის წარმოებულს კილოგრამს 2.57 ლარად საშუალოდ და სხვა ყიდის ან ყიდულობს მას 30 ლარად, ან საშუალოდ 27.6 ლარად კილოგრამს. არ ვიცი ეს რა ლოგიკაში ჯდება თუ არა ცალსახა სპეკულაციაში. ესეთი ქცევა ვლინდება იმპორტირებული პროდუქციის გადაყიდვაშიც. ქსელების მფლობელები დომინირებენ და იწვევენ არსებით ინფლაციას.

ის რომ ასეთ პირობებში, რთულია ფერმერი დააინტერესო აწარმოოს პროდუქცია ადგილობრივ ბაზარზე საკმაოდ ლოგიკურია. მაგრამ წარმოიდგინეთ გარემო სადაც ფერმერი იღებს თუნდაც 5 ლარს ან 6 ლარს კილოგრამში იმ 27 ლარიდან, რომელსაც დღეს იხდის მყიდველი ვაჟა-ფშაველას გამზირზე. იქნებოდა თუ არა ინტერესი მისი წარმოების მიმართ. ეს ეკონომიკური თეორიის ანაბანაა, და პასუხიც შესაბამისად მარტივი. დაიწევდა თუ არა ფასი ასეთ პირობებში? პირდაპირი კავშირი არ არის, მაგრამ მეტი გამჭვირვალობა, მეტ ლოგიკურ წესებს და თამაშის პირობებს შექმნიდა. აქ ჩარევაზე და ეკონომიკური რეგულაციების შექმნაზე არ არის საუბარი, აქ გამჭვირვალობის უზრუნველყოფაზეა. ამის შემდეგ ფერმერი და გადამყიდველი თვითონ მოილაპარაკებენ. ფერმერს უნდა ქონდეს ინფორმაცია რა ხდება ბაზარაზე, სინამდვილეში რა ღირს მისი პროდუქცია დახლზე.

მეორე

გადამყიდველი კარგად გრძნობს და აღიქვამს, ადგილებს, მოთხოვნას და შესაძლებლობებს მისთვის. ამიტომაც ის, მიუხედავად იმისა, რომ მას არ აქვს თეორიული განათლება, საკმაოდ კარგად და სწორედ იღებს გადაწყვეტილებებს. ერთი გამზირი, მაგრამ განსვავევული ფასები და ეს არ არის დაკავშირებული დანახარჯებთან. კვ.მ ღირებულება ფართის საქირავებლად, სადაც უნდა მოხდეს რეალიზაცია, მეტნაკლებად ერთია. ერთ-ერთი ყველაზე მაღალი ფასი ფიქსირდება იქ სადაც გამყიდველს ყველაზე დაბალი ხარჯი აქვს. გამყიდველი დგას ქუჩაში. მისი გადაწყვეტილება გამოწვეული არის იმ მოთხოვნით და ქვეცნობიერით, რომლითაც იმართება მყიდველი. ეს კიდევ დღეს წარმოადგენს არსებით ნიშანს სხვადასხვა ეკონომიკური პარამეტრის ფორმირებისას.

მესამე

იმპორტი ისევ აჭარბებს ადგილობრივ წარმოებას. არადა შეგვიძლია მისი წარმოება. ძალიან საინტეროა ის რომ ჩვენს ქვეყანაში აღნიშნული პროდუქტი სხვადასხვა გადამუშავებული ფორმით შემოდის. კარგი იქნება თუ მის წარმოებას ანუ გადამუშავებას ჩვენც დავიწყებთ. ამით იმის თქმა მსურს, რომ სინამდვილეში ამ პროდუქტის გამოყენება უფრო მეტია ვიდრე ნედლი ბლის იმპორტი აჩვენებს.

მეოთხე

ფასების ცვლილება ხშირად უფრო გამოწვეულია, იმით რომ მყიდველი არ იჩენს საკმარის კვალიფიკაციას, მოახდინოს უფრო გეგმაზომიერი შესყიდვები. მყიდველის ზრდა მნიშვნელოვანია ეკონომიკის განვითარებისთვის. ეს უკანასკნელი მნიშვნელოვანი სტიმული იქნებოდა ზოგადად სხვადასხვა სექტორების განვითარებისთვის.

მეხუთე

ინფლაციური პროცესები და განაკვეთები შეიძლება ითქვას,  რომ უფრო გამოწვეული არის გადამყიდველების სპეკულაციით და მყიდველის ნაკლები კვალიფიციურობით და მიმაჩნია, რომ ამ პროცესს საკმაოდ დიდი წვლილი შეაქვს ინფლაციის განაკვეთში. იკვეთება, რომ გაყიდვების წერტილები სხვადასხვა ინსტრუმენტების გამოყენებით ახდენენ ფასების განსაზღვრას, მაგრამ ძირითადი მაინც მყიდველის მხრიდან ნაჩქარევ, ემოციურ გადაწყვეტილებების მიღებას ეყრდნობა.

ავტორი:                                                                                                             ლევან ელიზბარაშვილი